Περίληψη (Abstract).
Οι σύγχρονες συγκρούσεις διεξάγονται πλέον παράλληλα εκτός του ορατού πεδίου της μάχης. Η ενσωμάτωση στρατηγικών κυβερνοεπιθέσεων στις παραδοσιακές στρατιωτικές επιχειρήσεις, σηματοδοτούν εδώ και χρόνια την νέα εποχή υβριδικού πολέμου. Η νέα γραμμή επιχειρησιακού μετώπου βρίσκεται στον κυβερνοχώρο, όπου στρατιωτικοί, κρατικοί και μη κρατικοί παράγοντες χρησιμοποιούν υβριδικές τακτικές για να αποσταθεροποιήσουν τα κράτη. Τα πρόσφατα διδάγματα της Ουκρανίας και του Ισραήλ, αποδεικνύουν και καταδεικνύουν, ότι η προσέγγιση μας για την άμυνα της χώρας, πρέπει να εμπεριέχει ως στρατηγική της, την ολιστική κυβερνο-ανθεκτικότητα για την διασφάλιση της εθνικής κυριαρχίας.

Εισαγωγή.
Η σημασία των υβριδικών απειλών για την παγκόσμια ασφάλεια αυξάνεται συνεχώς. Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Κέντρο Αριστείας για την Αντιμετώπιση Υβριδικών Απειλών (Hybrid CoE), οι απειλές αυτές είναι οι ενέργειες που διεξάγουν κρατικοί ή μη κρατικοί δρώντες (actors) με σκοπό την υπονόμευση ή τη βλάβη ενός στόχου, συνδυάζοντας τα παραδοσιακά με τα συγκεκαλυμμένα στρατιωτικά και μη στρατιωτικά μέσα [1,15]. Η συνεχιζόμενη σύγκρουση στην Ουκρανία αποτελεί το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι συμβατικές στρατιωτικές επιχειρήσεις είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με παρατεταμένες, πολλαπλές εκστρατείες κυβερνοεπιθέσεων, κατασκοπείας και παραπληροφόρησης [2, 3]. Η αποτελεσματικότητά τους έγκειται στην εκμετάλλευση των ορίων μεταξύ πολέμου και ειρήνης, δυσχεραίνοντας τον εντοπισμό και την απόδοση ευθυνών. Ο στρατηγικός στόχος αυτών των επιχειρήσεων, είναι να επηρεάσουν τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων του στόχου, επιτυγχάνοντας τους σκοπούς του επιτιθέμενου ενώ ταυτόχρονα βλάπτουν το αμυνόμενο κράτος. Πλέον, οι υβριδικές απειλές δεν αποτελούν απλώς ένα πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ Δύσης και Ρωσίας, αλλά ένα φαινόμενο παγκόσμιας κλίμακας, το οποίο ενισχύεται από τις ενέργειες και των συμμάχων τους, όπως η Βόρεια Κορέα και το Ιράν [15].

Διδάγματα που αντλούνται από τα σύγχρονα πεδία μάχης.

Οι συγκρούσεις στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή αποτελούν ένα εργαστήρι ανάλυσης του σύγχρονου πολέμου σε πραγματικό χρόνο, προσφέροντας κρίσιμα διδάγματα για την κυβερνο-ανθεκτικότητα και τη στρατηγική [4].

Το Ουκρανικό μοντέλο - Ανθεκτικότητα μέσω της προσαρμογής

Η Ουκρανία, παρά την ασύμμετρη πίεση που δέχτηκε από την Ρωσία και τους συμμάχους της, επέδειξε αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα. Αυτό δεν είναι κάτι τυχαίο, αλλά το αποτέλεσμα στρατηγικής που βασίζεται στην προετοιμασία, στην άντληση, ανάλυση και εφαρμογή των διδαγμάτων από παλαιότερα περιστατικά που τους έχουν στοχοποιήσει, στην άνευ προηγουμένου διεθνή συνεργασία όσον αφορά στην ανταλλαγή πληροφοριών και στην εκπληκτική ικανότητα προσαρμογής της [5]. Τόσο η υποστήριξη από τη διεθνή κοινότητα όσο και η γρήγορη ικανότητα ενσωμάτωσης νέων τεχνολογιών, υπήρξαν καθοριστικοί παράγοντες. Η εν λόγω σύγκρουση καταδεικνύει την άρρηκτη σχέση μεταξύ του κυβερνοχώρου και του φυσικού πεδίου μάχης. Πλέον οι ψηφιακές επιθέσεις χρησιμοποιούνται για την υποστήριξη των κλασσικών στρατιωτικών επιχειρήσεων [6].

Το Ισραηλινό παράδειγμα της προληπτικής Άμυνας ως την Εθνική τους στρατηγική.

Από την άλλη πλευρά, το Ισραήλ έχει δημιουργήσει ένα μοντέλο προληπτικής άμυνας, χτισμένο από πολυετή και από συνεχή αντιμετώπιση απειλών. Η ισχύς του αποδίδεται κυρίως στη βαθιά ριζωμένη κουλτούρα καινοτομίας που έχουν αφομοιώσει σαν ένοπλες δυνάμεις αλλά και σαν λαός. Επιπρόσθετα έχουν δημιουργήσει ένα ισχυρό οικοσύστημα που συνδέει άρρηκτα τις ένοπλες δυνάμεις, την κυβέρνηση και τον αναπτυσσόμενο ιδιωτικό τομέα της κυβερνοασφάλειας [7]. Αυτή η προσέγγιση επέτρεψε τον μετριασμό και αποτροπή πολυάριθμων επιθέσεων από εχθρικά κράτη, εχθρικές οντότητες και τους υποστηρικτές τους.

Και η Κυπριακή Δημοκρατία στο σταυροδρόμι των υβριδικών απειλών.

Για την Κύπρο, η αντιμετώπιση των υβριδικών απειλών αποτελεί ύψιστη προτεραιότητα. Η γεωπολιτική της θέση και η φύση της ως μικρό κράτος, την καθιστούν ιδιαίτερα ευάλωτη σε ένα ευρύ φάσμα ασύμμετρων απειλών [11]. Αυτές δεν περιορίζονται μόνο σε συμβατικές στρατιωτικές προκλήσεις, αλλά επεκτείνονται σε επιχειρήσεις παραπληροφόρησης, παράνομης μετανάστευσης που στοχεύουν στην κοινωνική συνοχή και σε κυβερνοεπιθέσεις κατά κρίσιμων εθνικών υποδομών (ΑΗΚ, Υδατοπρομήθεια, Επικοινωνίες κ.α), πέραν δηλαδή του στενού αμυντικού τομέα. Η αναγνώριση αυτού του σύνθετου περιβάλλοντος απειλών αντικατοπτρίζεται με σαφήνεια στην εθνική πολιτική. Η "Στρατηγική Κυβερνοασφάλειας της Δημοκρατίας”, τόσο στην αρχική της έκδοση του 2020 [8] όσο και στο πρόσφατο σχέδιο επικαιροποίησής της το 2024 [9], θέτει ως κεντρικό πυλώνα τη θωράκιση του κράτους έναντι τέτοιων ενεργειών.

Όσο αφορά την Άμυνα, η εν λόγω στρατηγική δεν παραμένει σε θεωρητικό επίπεδο . Η μετάφρασή της σε πράξη επιβεβαιώνεται στο ανώτατο επίπεδο μέσα και από τις δηλώσεις του Υπουργού Άμυνας, κ. Βασίλη Πάλμα. Κατά την παρουσίαση του προϋπολογισμού του
ΥΠΑΜ για το 2025, τονίστηκε εμφατικά η ενίσχυση της κυβερνοασφάλειας υποστηριζόμενη με την αντίστοιχη κατανομή πόρων [10]. Επομένως, η άντληση διδαγμάτων, η μελέτη και αναγνώριση του κυβερνοχώρου ως ρίσκο για την άμυνα της χώρας, δεν είναι θεωρία, ή μια ακαδημαϊκή άσκηση, έχει προχωρήσει από καιρό στην πράξη ως μια επιτακτική επιχειρησιακή ανάγκη για την Κυπριακή Δημοκρατία.

Χτίζοντας την ανθεκτικότητα της άμυνας μας με Εθνικές πρωτοβουλίες και διεθνή συνεργασία.

Η οικοδόμηση κυβερνο-ανθεκτικότητας στον τομέα της άμυνας είναι μια πολυεπίπεδη προσπάθεια που απαιτεί συντονισμένη δράση σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Η συμμετοχή της Κύπρου στο ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο συλλογικής ασφάλειας είναι πολύ σημαντική. Της επιτρέπει να συμμετέχει σε μηχανισμούς ανταλλαγής πληροφοριών για τις υβριδικές απειλές και συντονισμού βέλτιστων πρακτικών για την αντιμετώπιση υβριδικών εκστρατειών. Μέσω αυτού του πλαισίου ανοίγεται και δίαυλος συνεργασίας με χώρες ή και οργανισμούς με παρόμοιο τρόπο σκέψης [12].

Η άντληση τεχνογνωσίας, από τους πλέον εξειδικευμένους συμμαχικούς οργανισμούς, όπως το Κέντρο Αριστείας Συνεργατικής Κυβερνοάμυνας του ΝΑΤΟ (CCDCOE), είναι εξίσου αναγκαία και πολύτιμη. Οι συνεργασίες αυτές δύναται να μας παρέχουν ενδελεχή ανάλυση για τις αναδυόμενες απειλές (horizon scanning) όπως τη κακόβουλη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης ή επιθέσεις σε αμυντικές και διαστημικές επικοινωνιακές υποδομές, επιτρέποντας την έγκαιρη προετοιμασία των στρατιωτικών ή και των κρατικών αμυντικών μηχανισμών [13].

Ωστόσο, ο πυρήνας της ανθεκτικότητας, το θεμέλιο της, χτίζεται στο εσωτερικό της χώρας. Η επένδυση στο ανθρώπινο δυναμικό αποτελεί τη βάση αυτής της προσπάθειας. Το αναθεωρημένο μνημόνιο συνεργασίας του ΥΠΑΜ με το Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου είναι μια τέτοια πρωτοβουλία, από τις πλέον σημαντικές, για την εξειδίκευση και την ενίσχυση των γνώσεων του προσωπικού του ΥΠΑΜ [14].

Τέτοιες συνέργειες τείνουν στην κάλυψη του κενού που παρατηρείται μεταξύ της ακαδημαϊκής έρευνας και των επιχειρησιακών αναγκών των ενόπλων δυνάμεων. Δημιουργούν μια βιώσιμη δεξαμενή εξειδικευμένων στελεχών. Μειώνεται η εξάρτηση από εξωτερικούς εμπειρογνώμονες και θέτονται οι βάσεις για την ενίσχυση της ασφάλειας των αμυντικών υποδομών στον κυβερνοχώρο. Επίσης ενισχύεται η ανάπτυξη ενός εγχώριου στρατιωτικού οικοσυστήματος καινοτομίας στην κυβερνοασφάλεια, το οποίο μακροπρόθεσμα μπορεί να αποτελέσει στρατηγικό πλεονέκτημα για το κράτος.

Συμπεράσματα.
Η ενίσχυση της προστασίας από τις υβριδικές απειλές, της κρίσιμης αμυντικής υποδομής, των ενόπλων δυνάμεων του κράτους, αποτελεί μια οριστική αλλαγή αντίληψης, μία νέα θεώρηση και νέα οπτική γωνία. Από την παθητική αντίδραση σε μεμονωμένα περιστατικά, ενεργούμε πλέον ορθά, δυναμικά και προληπτικά στην κυβερνοάμυνα. Η ενίσχυση αυτού του ρόλου για το ΥΠΑΜ, τις ένοπλες δυνάμεις, είναι επιτακτική ανάγκη και αυτό μεταφράζεται σε συγκεκριμένες, μετρήσιμες στρατηγικές προτεραιότητες:

1. Ενίσχυση της συνεργασίας με πρακτικούς, επιχειρησιακούς μηχανισμούς: Αυτό περιλαμβάνει τη διακλαδική διεύρυνση των μόνιμων, ασφαλών διαύλων για την ανταλλαγή πληροφοριών σε πραγματικό χρόνο μεταξύ των στρατιωτικών ομάδων απόκρισης (CSIRTs), της εθνικής Αρχής Ψηφιακής Ασφάλειας και των φορέων λειτουργίας των κρίσιμων υποδομών της χώρας. Επιπρόσθετα, σημαντικά βήματα χρειάζονται προς την συνεχώς αναβαθμιζόμενη διαλειτουργικότητα με τους ευρωπαϊκούς και συμμαχικούς μηχανισμούς καθώς είναι κρίσιμη.
   
   
2. Υιοθέτηση Διδαγμάτων και Προσαρμογή: Η επιβίωση στο σύγχρονο πεδίο μάχης εξαρτάται από την ταχύτητα προσαρμογής. Για την Κύπρο, αυτό σημαίνει επένδυση σε συνεχείς, ρεαλιστικές στρατιωτικές ασκήσεις (τύπου red teaming) στην αμυντική υποδομή, κατά το πρότυπο της ευελιξίας που επέδειξε η Ουκρανία[5]. Παράλληλα, απαιτείται η χάραξη πολιτικής που θα ενθαρρύνει την ανάπτυξη μιας εγχώριας αμυντικής βιομηχανίας και στον τομέα της κυβερνοασφάλειας, αντλώντας έμπνευση από τη στρατηγική επιτυχία του Ισραήλ, ενέργεια που ευθυγραμμίζεται απόλυτα με τους στόχους και τις αρμοδιότητες του Συμβουλίου Αμυντικής Βιομηχανίας (ΚΣΑΒ) [16].
   
   
3. Ανθρώπινο Δυναμικό ως Στρατηγικό Πλεονέκτημα: Ο πιο αξιόπιστος εγγυητής ανάπτυξης της κυβερνο-ανθεκτικότητας δεν είναι η τεχνολογία, αλλά το άρτια εκπαιδευμένο, εξειδικευμένο και ηθικά άρτιο ανθρώπινο δυναμικό. Η επένδυση στην προσέλκυση, εκπαίδευση και διατήρηση ταλέντου στον τομέα της κυβερνοάμυνας αποτελεί την πιο σημαντική μακροπρόθεσμη επένδυση για το ΥΠΑΜ, την ΕΦ και τη Δημοκρατία στο σύνολό της.

Η ψηφιακή ακεραιότητα των αμυντικών μας υποδομών δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική υποχρέωση, στις σύγχρονες επιχειρήσεις είναι η γραμμή μετώπου όπου διακυβεύεται η εθνική ασφάλεια του νησιού μας.

Βιβλιογραφικές Αναφορές (References).
[1] NATO, "NATO's response to hybrid threats," 24 May 2023. [Online]. Available: https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_156338.htm

[2] J. I. Gøytom, "Hybrid Threats and the Intelligence Community: Priming for a Volatile Age," International Journal of Intelligence and CounterIntelligence, pp. 1-26, Jan. 2025. doi: 10.1080/08850607.2024.2435265. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08850607.2024.2435265

[3] A. Ormrod, "Cyber Offensive Operations in Hybrid Warfare: Observations from the Russo-Ukrainian Conflict," Journal of Information Warfare, vol. 22, no. 1, pp. 59-74, 2023. [Online]. Available: https://www.jinfowar.com/journal/volume-22-issue-1/cyber-offensive-operations-hybrid-warfare-observations-russo-ukrainian-conflict

[4] Strategy International, "The Conflicts in Ukraine and Between Israel and Hamas: Lessons Learned," 29 May 2024. [Online]. Available: https://strategyinternational.org/2024/05/29/publication127/

[5] Lieber Institute for Law and Warfare, "Recapping Cyber War Lessons from the Russia-Ukraine Conflict," West Point, 2023. [Online]. Available: https://lieber.westpoint.edu/recapping-cyber-war-lessons-russia-ukraine-conflict/

[6] European Parliament, "The impact of Russia’s war against Ukraine on the cyber domain," European Parliament, 2023. [Online]. Available: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2023/702594/EXPO_BRI(2023)702594_EN.pdf

[7] N. Lubell, "Lessons From Israel’s Rise as a Cyber Power," Lawfare, 26 June 2023. [Online]. Available: https://www.lawfaremedia.org/article/lessons-from-israel-s-rise-as-a-cyber-power

[8] Αρχή Ψηφιακής Ασφάλειας Κύπρου, "Στρατηγική Κυβερνοασφάλειας της Κυπριακής Δημοκρατίας," 2020. [Online]. Available: https://dsa.cy/images/pdf-upload/csrc-en-2020.pdf

[9] Αρχή Ψηφιακής Ασφάλειας Κύπρου, "Σχέδιο της επικαιροποιημένης Στρατηγικής Κυβερνοασφάλειας της Κύπρου για δημόσια διαβούλευση," Μάιος 2024. [Online]. Available: https://dsa.cy/en/strategy/cybersecurity-strategy-update

[10] Υπουργείο Άμυνας Κύπρου, "Δηλώσεις του Υπουργού Άμυνας κ. Βασίλη Πάλμα...μετά την παρουσίαση του προϋπολογισμού του έτους 2025 στην Επιτροπή Οικονομικών της Βουλής των Αντιπροσώπων," 31 Οκτωβρίου 2024. [Online]. Available:
https://www.gov.cy/amyna/diloseis-tou-ypourgou-amynas-k-vasili-palma-stous-ekprosopous-ton-meson-mazikis-enimerosis-meta-tin-parousiasi-tou-proypologismou-tou-etous-2025-stin-epitropi-oikonomikon-tis-voulis-ton-antiprosopon/

[11] P. Petrikkos and M. Papaioakeim, "Hybrid Threats in Small States: The Case of the Republic of Cyprus," Cyprus Center for Land, Open-Seas, and Port Security (CYCLOPS), 2022. [Online]. Available: https://www.researchgate.net/publication/360334458_Hybrid_Threats_in_Small_States_The_Case_of_the_Republic_of_Cyprus

[12] European Commission, "Hybrid threats," Defence Industry and Space. [Online]. Available: https://defence-industry-space.ec.europa.eu/eu-defence-industry/hybrid-threats_en

[13] NATO Cooperative Cyber Defence Centre of Excellence (CCDCOE), "Cyber Threats and NATO 2030: Horizon Scanning and Analysis," Dec. 2020. [Online]. Available: https://ccdcoe.org/uploads/2020/12/Cyber-Threats-and-NATO-2030_Horizon-Scanning-and-Analysis.pdf

[14] Υπουργείο Άμυνας Κύπρου, "Δελτίο Τύπου: Αναθεωρημένο Μνημόνιο Συνεργασίας μεταξύ του Υπουργείου Άμυνας και του Ανοικτού Πανεπιστημίου Κύπρου," 21 Μαΐου 2024. [Online]. Available: https://www.gov.cy/mod/mi-katigoriopoiimeno/deltio-typoy-anatheorimeno-mnimonio-synergasias-metaxy-toy-ypoyrgeioy-amynas-kai-toy-anoiktoy-panepistimioy-kyproy/

[15] A. Olech, "Hybrid threats to critical infrastructure in the European Union. Selected Hybrid CoE analyses," Internal Security Inspectorate, May 6, 2025. [Online]. Available: https://www.sisejulgeolek.ee/en/news/hybrid-threats-critical-infrastructure-european-union-selected-hybrid-coe-analyses

[16] Υπουργείο Άμυνας Κύπρου, "Δελτίο Τύπου: Σύσταση του Κυπριακού Συμβουλίου Αμυντικής Βιομηχανίας (ΚΣΑΒ)," 11 Ιουλίου 2024. [Online]. Available: https://www.gov.cy/mod/mi-katigoriopoiimeno/deltio-typoy-systasi-toy-kypriakoy-symvoylioy-amyntikis-viomichanias-ksav/